Meyveler / Ayva
Ayva
Ayvanın orijin merkezi kesin olarak bilinmemekle birlikte anavatanının Kuzeybatı İran, Kafkasya, Hazar Denizi kıyıları ve Anadolu'yu kapsayan bölge olduğu bildirilmektedir [3, 4, 9]. Anadolu'dan Yunanistan ve Roma'ya geçmiş, MÖ 650'lerde Yunanistan'da yetiştirildiği bilinmektedir [3]. Kültürü yapılan yumuşak çekirdekli meyveler içinde çeşit sayısı en az olan türlerdendir [7]. Türkiye, 1994–2024 döneminin ortalamasında dünyanın en büyük ayva üreticisidir [6]; 2024'teki 203.186 tonluk üretimin yaklaşık yarısı Sakarya'dan geldi [12].
Yeşil aylar hasat dönemi. Hasat çeşide ve bölgeye göre değişmekle birlikte genellikle eylülün ikinci yarısında veya ekimde yapılır [7].
Türkiye'de üretim
Türkiye'nin ayva üretimi 2018'de 176 bin tondan 2024'te 203 bin tona yükseldi. Henüz kesinleşmemiş 2025 verileri ise üretimde belirgin bir düşüş olabileceğine işaret ediyor [12]. Ayva, 2025'in şubat, mart ve nisan aylarındaki zirai donlardan etkilenen 65 ilde hasar gören çiftçilere destekleme ödemesi yapılacak 16 ürün arasında yer almaktadır [11].
Bin ton. 2025 verileri kesinleşmemiştir. Kaynak: TÜİK (2026)
En çok üreten iller
| İl | Ton | Pay |
|---|---|---|
| Sakarya | 100.716 | %49,6 |
| Bursa | 18.131 | %8,9 |
| Denizli | 10.165 | %5,0 |
| Çanakkale | 8.058 | %4,0 |
| Bilecik | 7.368 | %3,6 |
| Denizli | 14.572 | %17,1 |
| Bursa | 13.506 | %15,9 |
| Sakarya | 11.419 | %13,4 |
| Çanakkale | 7.401 | %8,7 |
| İzmir | 6.193 | %7,3 |
*Kesinleşmemiş veri. Kaynak: TÜİK (2026)
2024'te meyve veren yaşta 3,6 milyon, henüz meyve vermeyen yaşta 0,9 milyon ayva ağacı bulunuyordu. Toplu meyveliklerin alanı 2018'de 72.641 dekardan 2024'te 80.253 dekara çıktı; meyve veren ağaç başına verim 2024'te 57 kg oldu [12].
Geyve: Sakarya'nın Geyve ilçesi Türkiye'nin en önemli ayva üretim merkezlerindendir; "Geyve ayvası" 2020'de coğrafi işaret almıştır. İlçede 223 üreticiyle yapılan bir ankette üreticilerin neredeyse tamamının sulama yaptığı, %65'inin 20 dekardan küçük arazilerde üretim yaptığı ve yüksek maliyetler ile pazarlama sorunlarının öne çıktığı belirlenmiştir [1].
Kapama bahçeler: Türkiye'de ayva uzun süre tek tek ya da sınır ağacı olarak yetiştirilmiş, son yıllarda ise kapama bahçeler yaygınlaşmıştır. Yetiştiriciliğin, hasadın ve depolamanın kolay olması ile pazarda iyi fiyat bulması bu yönelimi desteklemektedir [3].
İhracat: Güncel verilere göre Türkiye'nin dünya ayva ihracatında %42,5 payla ilk sırada yer aldığı bildirilmektedir [5]; ancak üretimin yalnızca küçük bir kısmının (yaklaşık %9) ihraç edildiği belirtilmektedir [10].
Dünyada ayva
Dünya ayva üretimi 1994'te yaklaşık 350 bin tondan 2024'te 695 bin tona çıkarken hasat edilen alan da 38.751 hektardan 74.317 hektara genişledi. 1994–2024 döneminde üretimin yaklaşık %71'i Asya'da gerçekleşti; Türkiye bu dönemin ortalamasında dünya üretiminin yaklaşık %23'ünü tek başına karşıladı [6].
1994–2024 yıllık ortalaması, bin ton. Kaynak: FAO (2026)
Besin değerleri
57 kcal
100 gram çiğ ayvada [14]
| Su | 83,8 g |
| Enerji | 57 kcal |
| Karbonhidrat | 15,3 g |
| Lif | 1,9 g |
| Protein | 0,4 g |
| Yağ | 0,1 g |
| C vitamini | 15 mg |
| Potasyum | 197 mg |
| Fosfor | 17 mg |
| Kalsiyum | 11 mg |
| Magnezyum | 8 mg |
| Demir | 0,7 mg |
| Sodyum | 4 mg |
Karbonhidrat farkla hesaplanmış değerdir [14]. Aygün'ün (2018) aktardığı değerlere göre 100 g ayvada ayrıca yaklaşık 6,3 g toplam şeker ve 0,8 g malik asit bulunmaktadır.
Ayva, pektin bakımından zengin meyveler grubundadır ve bu nedenle çok iyi jel oluşturur. Taze tüketiminin yanı sıra bazı ülkelerde pişirilerek yenir; reçel, tatlı, jöle, marmelat ve meyve suyu olarak değerlendirilir, pektin ve tanen kaynağı olarak endüstride de kullanılır [3]. Ayva, yüksek tanen içeriği nedeniyle buruk bir tada sahiptir; dünyada genellikle işlenerek tüketilirken taze tüketim daha çok Türkiye'de yaygındır [5, 9].
Kabuk ve bileşim
Çek Cumhuriyeti'nde organik bir çiftlikte yetiştirilen dokuz ayva çeşidinin kabuklarında üç yıl boyunca yapılan analizlerde kabuğun potasyum, kalsiyum, magnezyum ve fosfor bakımından zengin, sodyum bakımından ise düşük olduğu belirlenmiştir. Kabuklar ortalama 13,82 mg GAE/g kuru madde toplam fenol içermiş; klorojenik asit (ortalama 2870 mg/kg kuru madde) ve rutin (ortalama 3940 mg/kg kuru madde) öne çıkan bileşikler olmuştur. Bileşimin çeşide ve yıla göre önemli ölçüde değiştiği görülmüştür [15].
Ayva işlenirken meyvenin %50'ye varan kısmının, büyük bölümü kabuk ve posa olmak üzere yan ürün olarak ayrıldığı tahmin edilmektedir. Araştırmacılar bu kabukların fırıncılık ürünleri, meyve bazlı ürünler ve et ürünlerinde doğal mineral ve antioksidan kaynağı olarak değerlendirilebileceğini belirtmektedir [15].
Hasat ve depolama
Ayva klimakterik bir meyvedir ve genellikle 0–4°C sıcaklık ile %85–90 oransal nemde depolanır [8, 13]. Normal atmosferde depolama süresi; hasat olgunluğu, ön soğutma, çeşit ve depo koşullarına bağlı olarak 2 ile 6 ay arasında değişebilmektedir [5]. Hasat sonrası depo yanıklığını önlemek için ayvaların 3 aydan uzun depolanmaması önerilmektedir [7]; bununla birlikte kontrollü atmosferde 7 aya kadar saklanabildiği bildirilmektedir [3].
Depolamayı sınırlayan sorunlar: Başlıca sorunlar meyve eti kararması, ağırlık kaybı ve yumuşamadır; kararma genellikle depolamanın 2.–3. ayından sonra, çürümeler ise daha çok 3.–4. ayda artmaktadır [5, 8]. Geç hasat edilen ayvaların bahçedeki düşük sıcaklıklardan etkilenmesinin depoda meyve eti kararması olarak ortaya çıkabileceği bildirilmektedir [5].
Denemelerden bulgular: 0°C ve %90 nemde saklanan ve herhangi bir madde uygulanmamış Eşme ayvaları yaklaşık 135 gün kaliteli kalabilmiştir [5]; benzer koşullarda 180 günün sonunda ağırlık kaybı yaklaşık %5,5 olmuştur [8]. 1°C ve %90 nemde saklanan Ekmek ayvalarında ise görsel kalite 90. günden itibaren pazarlanabilir sınırın altına düşmüştür [13].
Hasat ve taşıma: Meyvenin depo ömrünü uzatmak için hasat elle ve dikkatli yapılmalıdır; geç hasat depo ömrünü kısaltır [7]. Ülkemizde ayvada henüz tam bir hasat kriteri oluşmadığı, hasadın genellikle kabuk rengine bakılarak yapıldığı belirtilmektedir [3]. Ayva ezilme ve zedelenmeye son derece duyarlıdır; dikkatsiz hasat ve yüklemede kabukta ve altındaki dokuda kahverengi lekeler oluşabilir [13].
Bahçede yetiştirme
- İklim
- Soğuklara elma ve armuttan daha az dayanıklıdır; ılıman iklimin denize yakın bölgelerinden hoşlanır, aşırı kış soğuklarını, karasal iklimi, aşırı nemli ve rüzgârlı yerleri sevmez [7].
- Soğuklama ihtiyacı
- Elma ve armuta göre daha az, yaklaşık 1000 saattir [7].
- Geç don
- Önce sürgün oluşturup sonra sürgün ucunda çiçek açtığı için ilkbahar geç donlarının tehlikeli olduğu yerlerde avantajlıdır [7].
- Toprak
- pH'ı 6–7 civarında, besin maddelerince zengin ve geçirgen topraklardan hoşlanır; aşırı kireçli ve soğuk topraklar en son düşünülmesi gereken topraklardır [2, 7].
- Tozlanma
- Çeşitlerin çoğu kendine verimlidir; ancak düzgün şekilli meyve ve iyi meyve tutumu için aynı dönemde çiçek açan çeşitlerle karışık bahçe kurulması önerilir [7].
- Budama
- Ayvanın doğal büyüme şekline yakın olan goble (vazo, kase) sistemi kolaylık sağlar [7].
Çeşitler
Hastalık ve zararlılar
Ayvada ateş yanıklığı, ayva monilyası ve kahverengi leke gibi hastalıklarla elma iç kurdu ve doğu meyvegüvesi gibi zararlılar görülür [7].
Hastalık ve zararlılar rehberiBenzer meyveler
Kaynakça
- Akal, M., Gökçe, B. ve Çelik, Ş. (2020). Geyve ilçesi ayva üreticileri araştırması. Sakarya Üniversitesi İşletme Enstitüsü Dergisi, 2(2), 41–49. https://doi.org/10.47542/sauied.769688
- Akçay, M. E. (t.y.). Ayva yetiştiriciliği [Çiftçi broşürü]. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü.
- Aygün, A. (2018). Türkiye ayva üretim potansiyeli. Bahçe, 47(Özel Sayı 2), 45–49.
- Bolat, İ. ve İkinci, A. (2015). Eşme ayva (Cydonia oblonga Miller) çeşidinin GAP Bölgesindeki performansı. Harran Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi, 19(1), 16–23.
- Çevik, M. (2025). Derim sonrası salisilik asit uygulamasının Eşme ayva çeşidinde depolama boyunca meyve kalitesi üzerine etkisi [Yüksek lisans tezi, Isparta Uygulamalı Bilimler Üniversitesi].
- Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2026). FAOSTAT: Crops and livestock products [Veri seti]. 29 Eylül 2026 tarihinde https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL adresinden erişildi.
- Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. (t.y.). Armut-ayva.
- Koyuncu, M. A., Erbaş, D. ve Sevinç Üzümcü, S. (2025). Ayvada derim sonrası GABA uygulamasının soğukta depolama boyunca meyve kalitesi üzerine etkisi. Alatarım, 24(Özel Sayı), 32–39.
- Şahin, M. ve Mısırlı, A. (2016). Ülkemizde ve dünyada ayva ıslahı çalışmaları. Nevşehir Bilim ve Teknoloji Dergisi, TARGİD Özel Sayı, 286–294. https://doi.org/10.17100/nevbiltek.211008
- Şirikçi, B. S. ve Gül, M. (2017). Türkiye ve dünyada ayva piyasası. Türk Tarım – Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi, 5(6), 600–606. https://doi.org/10.24925/turjaf.v5i6.600-606.1087
- Tarım ve Orman Bakanlığı. (2025). Zirai dondan etkilenen çiftçilere destekleme ödemesi yapılacak [Haber]. https://www.tarimorman.gov.tr/Haber/6733/Zirai-Dondan-Etkilenen-Ciftcilere-Destekleme-Odemesi-Yapilacak
- Türkiye İstatistik Kurumu. (2026). Bitkisel üretim istatistikleri [Veri seti]. 29 Eylül 2026 tarihinde erişildi.
- Ünal, S., Atalık, B., Saçıkara, S., Büyükeken, S. ve Küçükbasmacı Sabır, F. (2023). Hasat sonrası oksalik asit uygulamalarının soğukta muhafaza edilen ayvalarda kalite özelliklerine etkisi. A. Bilgili (Ed.), 2. Uluslararası Tarım, Gıda, Veteriner ve Eczacılık Bilimleri Kongresi: Kongre kitabı içinde (ss. 47–55). Academy Global Publishing House.
- U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. (2019). Quinces, raw (FDC ID 168163) [Veri seti]. FoodData Central. https://fdc.nal.usda.gov/food-details/168163/nutrients
- Vollmannova, A., Toth, T., Lidikova, J., Musilova, J., Ceryova, N. ve Jakubcinova, J. (2026). Mineral content and bioactive potential of quince (Cydonia oblonga) peels for value-added food production. Plant Foods for Human Nutrition, 81, Article 78. https://doi.org/10.1007/s11130-026-01528-7