Meyveler / Çilek
Çilek
Çilek üzümsü meyveler grubunda yer alır; meyvesi gerçek bir meyve değildir, yenen kısmı 40–60 kadar dişi organın birleştiği çiçek tablasıdır [5]. Kolay çoğaltılması, kısa sürede meyveye yatması ve soğuk Doğu Anadolu'dan sıcak Akdeniz'e kadar her yörede yetiştirilebilmesiyle öne çıkar [3]. Türkiye 2024'te 606 bin ton çilek üretti; üretimin yarısından fazlası Mersin, Aydın ve Konya'dan geldi [6].
Yeşil aylar ana hasat dönemi. Çilek güney bölgelerde martta, Ege'de nisan ortasında, Trakya ve Marmara'da mayısın ilk haftasında olgunlaşır; doğal koşullarda bile farklı bölge ve yüksekliklerde açıkta 8 ay çilek yetiştirmek mümkündür [3]. Akdeniz kıyı kesiminde yaz dikimli bitkilerde ürün haziran–temmuza kadar sürer [5].
Türkiye'de üretim
Türkiye'nin çilek üretimi 2019'da 487 bin tondan 2022'de 728 bin tonla zirveye çıktı, ardından gerileyerek 2024'te 606 bin tona indi; henüz kesinleşmemiş 2025 verileri de benzer bir düzeye işaret ediyor [6].
Bin ton. 2025 verileri kesinleşmemiştir. Kaynak: TÜİK (2026)
En çok üreten iller
| İl | Ton | Pay |
|---|---|---|
| Mersin | 135.527 | %22,4 |
| Aydın | 112.877 | %18,6 |
| Konya | 80.192 | %13,2 |
| Çanakkale | 44.857 | %7,4 |
| Bursa | 42.783 | %7,1 |
| Mersin | 130.346 | %21,9 |
| Aydın | 113.990 | %19,2 |
| Konya | 85.186 | %14,3 |
| Çanakkale | 50.953 | %8,6 |
| Antalya | 38.112 | %6,4 |
*Kesinleşmemiş veri. Kaynak: TÜİK (2026)
Çilek alanı 2019'da 161 bin dekardan 2024'te 197 bin dekara genişledi; 2024'te dekar başına ortalama verim yaklaşık 3,1 ton oldu [6].
Çilek taze tüketiminin yanında reçel, marmelat, meyve suyu, jöle, pasta, dondurma ve meyveli yoğurt yapımında kullanılır ve derin dondurularak saklanabilir; bu özellikleri gıda sanayisi için önemlidir. Alçak tünel, yüksek tünel ve malçlama gibi basit önlemlerle yetiştirme süresi uzatılabildiği için turfanda olarak iç pazar ve ihracat imkânı artar [3]. Bazı bölgelerde çileğin dondurularak ihracatı gelişmiştir [5].
Dünyada çilek
Dünya çilek üretimi 1994'te 3,5 milyon tondan 2024'te 10,7 milyon tona çıkarken hasat edilen alan 240 bin hektardan 436 bin hektara genişledi. 1994–2024 döneminde üretimin yaklaşık %44'ü Asya'da, %26'sı Amerika kıtasında, %23'ü Avrupa'da gerçekleşti; Türkiye bu dönemin ortalamasında Çin, ABD, Meksika ve İspanya'nın ardından beşinci büyük üretici oldu [2]. Türkiye'nin 2024'te dünya üretimindeki payı yaklaşık %6 oldu [2, 6].
1994–2024 yıllık ortalaması, bin ton. Kaynak: FAO (2026)
Besin değerleri
33 kcal
100 gram çiğ çilekte [7]
| Su | 90,8 g |
| Karbonhidrat | 7,96 g |
| Toplam şeker | 4,86 g |
| Fruktoz | 2,62 g |
| Glukoz | 2,24 g |
| Protein | 0,64 g |
| Yağ | 0,22 g |
| C vitamini | 59,6 mg |
| Sitrik asit | 700 mg |
| Malik asit | 198 mg |
| Potasyum | 161 mg |
| Fosfor | 23 mg |
| Kalsiyum | 17 mg |
| Magnezyum | 12,5 mg |
| Demir | 0,26 mg |
Enerji Atwater özgül faktörleriyle hesaplanmıştır [7]. 100 gram çilekteki C vitamini miktarı portakaldakiyle hemen hemen aynıdır.
Hasat ve depolama
Hasat: Tozlanmadan sonra meyve genellikle 30–35 günde olgunlaşır. Hasat günün erken saatlerinde yapılmalıdır. Uzak pazarlara gönderilecek çilekler meyvenin dörtte üçü kızardığında toplanmalı; meyveye dokunmadan, meyve avuç içinde kalacak şekilde sapı tırnakla yaklaşık 1 cm bırakılarak kesilmelidir. Çilekler pazara yarım ve çeyrek kilogramlık plastik kaplarla gönderilir [5].
Soğukta depolama: Çilek meyvesinin büyük hücreli, ince hücre duvarlı ve ince epidermisli yapısı su kaybını artırır ve çürüklüklere karşı direnci azaltır; bu nedenle çileğin muhafaza süresi kısadır ve kısa sürede tüketilmesi gerekir. Camarosa, Sweet Charlie ve Fern çeşitlerinin 0°C ve %90–95 nemde depolandığı bir çalışmada kalite kayıpları 10. günden itibaren başlamış; açık ambalajda çürüme oranı 15. günde yaklaşık %45'e, 20. günde %77'ye ulaşırken kapalı ambalajda çürümeler daha yavaş ilerlemiştir. Epidermisi daha kalın olan Camarosa çeşidi depolamaya daha dayanıklı bulunmuştur [1]. Kabarla çeşidiyle yapılan 20 günlük soğuk depolama çalışmasında da en yüksek ağırlık kaybı herhangi bir uygulama yapılmamış meyvelerde görülmüş, modifiye atmosfer ambalajı kalite kayıplarını yavaşlatmıştır [4]. Hasat yoğunluğunun arttığı dönemlerde pazardaki yığılmayı önlemek için çok kısa süreli de olsa uygun koşullarda muhafaza gerekebilir [1].
Değerlendirme: Çilek derin dondurularak uzun süre saklanabilir [3]. Tioga, Pocahontas, Yalova-15, Yalova-104, Red Chief, Honeoye ve Lester gibi çeşitler derin dondurmaya uygundur [5].
Yetiştirme
- Soğuğa dayanım
- Özel bir önlem almadan –10°C'ye kadar yetiştirilebilir; daha soğuk bölgelerde bitkiler saman ya da kuru yaprakla örtülerek korunur [3, 5].
- Don riski
- Çiçeklenme uzun bir döneme yayıldığı için don ürünün tümüne zarar veremez; bu nedenle çilek yetiştiricilik riski en az olan meyvelerdendir [3].
- Gün uzunluğu
- Kısa günde çiçek gözü, uzun günde kol (stolon) gelişimi olur; bu yüzden bir bölgeye uyan çeşit başka bölgeye uymayabilir. Soğuklama ihtiyacı 400–500 saattir [5].
- Toprak
- Derin, verimli, süzek, kumlu-tınlı topraklar uygundur; kireci fazla topraklarda demir alımı engellendiği için sararma (kloroz) görülür [3, 5].
- Su
- Aşırı suya duyarlıdır; damla sulama en uygun yöntemdir [5].
Çeşitler
Hastalık ve zararlılar
Çilekte kök çürüklüğü, kurşuni küf, külleme ve yaprak lekesi önemli hastalıklar; kırmızı örümcekler ve çiçek tripsi önemli zararlılardır [3]. Virüs ve nematod sorunlarından kurtulmanın en iyi yolu bahçeyi sağlıklı fideyle kurmaktır [5].
Hastalık ve zararlılar rehberiBenzer meyveler
Kaynakça
- Bal, E. ve Çelik, S. (2005). Bazı çilek çeşitlerinin meyvesindeki anatomik yapılaşmanın muhafaza süresi üzerine etkisi. Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi, 2(3), 260–267.
- Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2026). FAOSTAT: Crops and livestock products [Veri seti]. 30 Eylül 2026 tarihinde https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL adresinden erişildi.
- Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. (t.y.). Çilek.
- Oğurlu, F., Oğurlu, H., Özcengiz, C. K., Küçüker, E. ve Ağlar, E. (2024). Soğuk depolama sırasında çilek (Kabarla çeşidi) meyve kalite özellikleri üzerinde putresin ve modifiye atmosfer paketleme (MAP) uygulamalarının etkisi. Anadolu Tarım Bilimleri Dergisi, 39(3), 515–526. https://doi.org/10.7161/omuanajas.1457061
- Süzer, S. (t.y.). Çilek tarımı. Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü.
- Türkiye İstatistik Kurumu. (2026). Bitkisel üretim istatistikleri [Veri seti]. 30 Eylül 2026 tarihinde erişildi.
- U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. (2022). Strawberries, raw (FDC ID 2346409) [Veri seti]. FoodData Central. https://fdc.nal.usda.gov/food-details/2346409/nutrients