Meyveler / Üzüm

Üzüm

Üzüm, kültüre alınan en eski bitkilerden biri olan asmanın meyvesidir [4]. Tarihçesi MÖ 5000 yılına kadar uzanır; anavatanı Anadolu'yu da içine alan Küçük Asya ve Kafkasya'yı kapsayan bölgedir [11]. Türkiye'de yaklaşık 5500 yıldır bağcılık yapıldığı ve ülkenin asmanın anavatanı coğrafyalarından biri olarak kabul edildiği bildirilmektedir [4]. Türkiye 2024'te 3,47 milyon ton üzüm üretti; üretimin üçte birinden fazlası Manisa'dan geldi [8].

OŞMNMHTAEEKA

Yeşil aylar hasat dönemi. Akdeniz iklimindeki yörelerde çok erkenci çeşitler temmuz başında, erkenciler temmuz ortası–sonunda, orta mevsim çeşitleri ağustos ortası–sonunda, geççi çeşitler eylülde olgunlaşır; yaylalara ve serin yerlere gidildikçe bu tarihler 1–1,5 aya kadar gecikebilir [11].

Türkiye'de üretim

Türkiye'nin üzüm üretimi 2018–2022 döneminde 3,7–4,2 milyon ton arasında seyretti, 2023 ve 2024'te yaklaşık 3,4–3,5 milyon tona geriledi. Henüz kesinleşmemiş 2025 verileri ise üretimde belirgin bir düşüş olabileceğine işaret ediyor [8]. Üzüm, 2025'in şubat, mart ve nisan aylarındaki zirai donlardan etkilenen 65 ilde hasar gören çiftçilere destekleme ödemesi yapılacak 16 ürün arasında yer almaktadır [7].

Milyon ton; sofralık, kurutmalık ve şaraplık üzümlerin toplamıdır. 2025 verileri kesinleşmemiştir. Kaynak: TÜİK (2026)

Kullanım amacına göre, 2024

Grup	Ton	Pay
Sofralık, çekirdekli	1.409.156	%40,6
Kurutmalık, çekirdeksiz	944.294	%27,2
Sofralık, çekirdeksiz	416.759	%12,0
Şaraplık	380.738	%11,0
Kurutmalık, çekirdekli	317.053	%9,1

Kaynak: TÜİK (2026)

En çok üreten iller

İl	Ton	Pay
Manisa	1.139.027	%32,8
Mersin	319.512	%9,2
Denizli	295.603	%8,5
Mardin	161.904	%4,7
Gaziantep	153.889	%4,4
Manisa	901.245	%35,8
Mersin	298.564	%11,9
Denizli	279.564	%11,1
Gaziantep	116.436	%4,6
Mardin	113.142	%4,5

*Kesinleşmemiş veri. Kaynak: TÜİK (2026)

2024'te üretimin yaklaşık yarısı sofralık, üçte biri kurutmalık, onda biri şaraplık üzümlerden oluştu. Bağ alanı 2018'de 4,17 milyon dekardan 2024'te 3,72 milyon dekara geriledi [8]. Uzun vadede de bağ alanı 1966'daki 830.000 hektardan 2019'da 405.439 hektara düşmüş, ancak verimdeki artışlarla üretim 3,1 milyon tondan 4,1 milyon tona yükselmiştir [4].

Son on yılın verilerine dayanan bir projeksiyon çalışması, kurutmalık çekirdeksiz üzüm dışındaki tüm gruplarda üretim alanı ve miktarının 2031'e kadar azalma eğiliminde olacağını öngörmektedir; çekirdeksiz gruplardaki azalmanın daha yavaş olması tüketici tercihlerine bağlanmaktadır [5].

Dünyada üzüm

Dünya üzüm üretimi 1994'te 54,1 milyon tondan 2024'te 75,9 milyon tona çıkarken hasat edilen alan 7,4 milyon hektardan 6,7 milyon hektara geriledi. 1994–2024 döneminde üretimin yaklaşık %41'i Avrupa'da, %31'i Asya'da gerçekleşti; Türkiye bu dönemin ortalamasında altıncı büyük üretici oldu [1].

Çin8,43 Mt

İtalya8,11 Mt

Fransa6,40 Mt

ABD6,22 Mt

İspanya5,81 Mt

Türkiye3,81 Mt

Arjantin2,40 Mt

Şili2,28 Mt

İran2,21 Mt

Hindistan1,96 Mt

1994–2024 yıllık ortalaması, milyon ton. Kaynak: FAO (2026)

Türkiye'nin üzüm ve üzüm ürünleri ihracat gelirinin büyük bölümü, üretim ve ihracatta dünyada ilk sırada yer aldığı kuru üzümden gelmektedir [4].

Besin değerleri

72–77 kcal

100 gram çiğ çekirdeksiz üzümde [9, 10]

100 g'da	Yeşil	Kırmızı
Su	79,9 g	78,2 g
Enerji	72 kcal	77 kcal
Karbonhidrat	18,6 g	20,2 g
Toplam şeker	16,1 g	17,3 g
Fruktoz	8,65 g	9,17 g
Glukoz	7,49 g	8,17 g
Protein	0,90 g	0,91 g
Yağ	0,23 g	0,16 g
C vitamini	3,0 mg	3,3 mg
Potasyum	218 mg	229 mg
Fosfor	22 mg	25 mg
Magnezyum	7,1 mg	8,6 mg
Kalsiyum	10 mg	10 mg
Demir	0,20 mg	0,16 mg

Enerji, Atwater özgül faktörleriyle hesaplanmış değerdir [9, 10].

Olgun bir üzüm tanesinin çeşide ve yetişme koşullarına göre %5–12'sini kabuk oluşturur [4]. Dünyada üzüm ağırlıklı olarak şaraba işlenirken ülkemizde sofralık ve kuru üzüm olarak tüketimi yaygındır. Üzüm pekmez, sirke ve üzüm suyunun yanı sıra köfter, sucuk, pestil, hardaliye ve koruk suyu gibi yöresel ürünlere dönüştürülür; asma yaprakları sarma yapımında kullanılır [4].

Hasat ve depolama

Hasat: Muhafaza edilecek sofralık üzümler tam yeme olumunda, çeşide özgü renk, tat ve aromaya kavuştuğunda hasat edilmelidir. Hasada günün erken saatlerinde başlanmalı, kasalar gölgede tutulmalı ve üzümler kısa sürede soğuk hava deposuna ulaştırılmalıdır [4].

Koşullar: Sofralık üzümler –1 ile +1°C arasında muhafaza edilebilir; donma zararı riski nedeniyle oda sıcaklığının –1°C'nin altına düşmemesine dikkat edilmelidir. Su kaybını en aza indirmek için nem %95'e kadar çıkarılabilir [4].

Çürüklük: Düşük sıcaklıklarda bile, özellikle kurşuni küfe bağlı çürümeler görülebilir [4]. Sultani Çekirdeksiz ile yapılan bir çalışmada, –0,5°C ve %90 nemde herhangi bir uygulama yapılmadan saklanan üzümlerde 2 aylık depolamanın ardından önemli düzeyde çürüklük gelişmiştir [12]. Ticari depolamada çürümeye karşı kullanılan uygulamalar için bir uzmana danışılmalıdır.

Çeşit farkı: Müşküle muhafaza ve nakliyeye oldukça dayanıklı bir çeşittir [4]. Tekirdağ koşullarında yapılan bir çalışmada ise Emirali çeşidinde depolama sırasında tane kabuğu çatlaması görülmüş ve çeşidin bu koşullarda soğukta muhafazaya uygun olmadığı değerlendirilmiştir [6].

Bağda yetiştirme

İklim: Uzun ve sıcak bir yaz ister; en iyi gelişme 25–30°C'dedir. Yıllık sıcaklık ortalaması 10°C'nin altında olmamalıdır [4].
Soğuğa dayanım: Kültür asmaları kış dinlenmesinde yaklaşık –15°C'ye kadar dayanabilir; daha düşük sıcaklıklarda göz, dal ve gövdelerde zarar görülebilir [4, 11].
Su: Yıllık yaklaşık 400–600 mm yağış alan yerlerde sulamasız yetiştirilebilir [2, 4]; 350 mm ve altında yaz sulaması gereklidir [4].
Toprak: Drenajı iyi, tınlı topraklar en uygundur; ağır killi topraklar bağcılık için uygun değildir [4, 11].
Anaç: Filoksera nedeniyle günümüzde üzüm çeşitleri bu zararlıya dayanıklı Amerikan asma anaçları üzerine aşılanarak yetiştirilir [2, 4].
Ekonomik ömür: Yaklaşık 30–40 yıldır; ülkemizde 150–200 yaşındaki asmaların varlığı bilinmektedir [4, 11].

Ayrıntılı yetiştirme rehberi

Çeşitler

Sultani ÇekirdeksizBaşlıca kurutmalık çeşit [11] ÇavuşErkenci, gevrek ve aromalı sofralık [4] MüşküleGeç olgunlaşan, muhafazaya dayanıklı [4] RazakıAğustos sonu–eylül başı [4] KaraerikErzincan'ın siyah taneli sofralığı [4] Red GlobeÇok iri taneli, geç olgunlaşan [4]

Hastalık ve zararlılar

Bağlarda külleme, mildiyö ve kurşuni küf gibi hastalıklarla yurdumuzun her bölgesinde görülebilen en önemli bağ zararlısı salkım güvesi başlıca sorunlardır [4]. Filoksera ise köklerde beslenerek asmayı kurutan ve kimyasal yöntemlerle mücadelesi mümkün olmayan bir zararlıdır [4].

Hastalık ve zararlılar rehberi

Benzer meyveler

Kaynakça

Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2026). FAOSTAT: Crops and livestock products [Veri seti]. 29 Eylül 2026 tarihinde https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL adresinden erişildi.
Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. (t.y.). Bağ.
Karadağ, S., Aslan, K. A., Doğruer Kalkancı, N., Akgün, A., Acar, İ., Arpacı, S., Sarpkaya, K. ve Çalışkan, M. (2013). Organik üzüm yetiştiriciliği (Yayın No: 46). Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Antepfıstığı Araştırma İstasyonu Müdürlüğü.
Modern bağcılık. (t.y.).
Sümbül, A. ve Yıldız, E. (2022). Türkiye'de yetiştiriciliği yapılan sofralık, kurutmalık ve şaraplık üzümlerin mevcut durumu ve üretim projeksiyonu [Araştırma makalesi], 17–21. https://doi.org/10.55257/ethabd.1095080
Torçuk, A. İ., Candar, S., Uysal Seçkin, G. ve Bal, E. (2025). Emirali üzüm çeşidinin soğukta depolama koşullarına uygunluğunun araştırılması. Viticulture Studies, 5(2), 39–51. https://doi.org/10.52001/vis.2025.28.39.51
Tarım ve Orman Bakanlığı. (2025). Zirai dondan etkilenen çiftçilere destekleme ödemesi yapılacak [Haber]. https://www.tarimorman.gov.tr/Haber/6733/Zirai-Dondan-Etkilenen-Ciftcilere-Destekleme-Odemesi-Yapilacak
Türkiye İstatistik Kurumu. (2026). Bitkisel üretim istatistikleri [Veri seti]. 29 Eylül 2026 tarihinde erişildi.
U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. (2022a). Grapes, green, seedless, raw (FDC ID 2346413) [Veri seti]. FoodData Central. https://fdc.nal.usda.gov/food-details/2346413/nutrients
U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. (2022b). Grapes, red, seedless, raw (FDC ID 2346412) [Veri seti]. FoodData Central. https://fdc.nal.usda.gov/food-details/2346412/nutrients
Üretici rehberi: Üzüm. (t.y.).
Yaldız, S. ve Şen, F. (2015). Sofralık Sultani Çekirdeksiz üzüm çeşidinin depolanmasında farklı kükürt dioksit jeneratörlerinin etkinliğinin araştırılması. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 52(3), 297–305.