meyve.biz

Meyveler / Dut

Dut

Dut (Morus spp.) üzümsü meyvelere sahip, çok yıllık bir meyve ağacıdır; farklı iklim ve toprak koşullarına uyumu yüksek olduğu için ılıman ve subtropik iklimlerde yetişebilir [3]. Dut kültürü Uzak Doğu'da yaprakların ipekböceği beslenmesinde kullanılmasıyla önem kazanmış, ülkemizde ise daha çok meyvesiyle öne çıkmıştır [5]. Anadolu, dutun anavatanları arasında yer alır [2]. Türkiye 2024'te 74.520 ton dut üretti [9].

OŞMNMHTAEEKA

Yeşil aylar hasat dönemi. Beyaz ve kırmızı dutlar karaduttan daha erken olgunlaşır; hasat batı bölgelerimizde haziran ayı içinde yaklaşık 15–20 günde tamamlanır, doğu bölgelerinde daha geç başlar ve ağustosa kadar uzayabilir [3]. Artvin gibi mikroklima alanlarında hasat haziran–ağustos arasında 45–60 gün sürebilir [2].

Türkiye'de üretim

Türkiye'nin dut üretimi 2019–2024 arasında 69–75 bin ton aralığında istikrarlı seyretti; henüz kesinleşmemiş 2025 verileri ise belirgin bir düşüşe işaret ediyor [9]. Uzun vadede dut varlığı gerilemiştir: 1970'lerde yaklaşık 5 milyon dut ağacı ve 100 bin ton civarında üretim varken, kalite bakımından üstün birçok genotip yalnızca kerestesi için kesilerek yok edilmiştir [1].

692019712020692021732022712023752024522025*

Bin ton. 2025 verileri kesinleşmemiştir. Kaynak: TÜİK (2026)

En çok üreten iller

İlTonPay
Malatya8.772%11,8
Elazığ7.046%9,5
Erzincan6.120%8,2
Adıyaman5.517%7,4
Diyarbakır5.132%6,9

*Kesinleşmemiş veri. Kaynak: TÜİK (2026)

2024'te meyve veren yaşta yaklaşık 1,98 milyon, meyve vermeyen yaşta 402 bin dut ağacı bulunuyordu [9]. Dut ülkemizin hemen her ilinde yetişse de yetiştiricilik Orta, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun batı kesimlerinde yoğunlaşmıştır [3]. Ağaçlar çoğunlukla düzenli bahçelerde değil, ev bahçelerinde, yol kenarlarında ve sınır ağacı olarak yetiştirilir [2, 5].

Türkiye'de üretimin yaklaşık %97'sini beyaz dut, %3'ünü karadut ve kırmızı dut oluşturur. Üretilen dutun yaklaşık %70'i pekmeze, %10'u kömeye, %3'ü pestile, %4'ü kuru duta işlenir; yalnızca %5'i sofralık olarak tüketilir [1]. Dut ayrıca reçel, dut ezmesi, cevizli sucuk, sirke, meyve suyu konsantresi ve dondurmada kullanılır [5]; özellikle karadut suyu son yıllarda yaygınlaşmış ve karaduta olan talep artmıştır [2]. Dut odunu dayanıklı ve sert olduğu için mobilyacılıkta, başta saz olmak üzere müzik aletlerinin yapımında kullanılır; yaprakları ipekböceği yetiştiriciliğinin yanı sıra küçük ve büyükbaş hayvanların beslenmesinde de değerlendirilir [5].

Dünyada dut

FAO dut için ayrı bir üretim verisi yayımlamamaktadır. Dünyada dut daha çok yaprakları için, ipekböceği yetiştiriciliği ve hayvan beslenmesi amacıyla yetiştirilir; bu alanda en önemli ülkeler Çin ve Hindistan'dır. Dut meyveleri ise Orta Asya ve Orta Doğu'da sevilerek tüketilir [5].

Besin değerleri

43 kcal

100 gram çiğ dutta [10]

Su87,7 g
Karbonhidrat9,8 g
Lif1,7 g
Protein1,44 g
Yağ0,39 g
C vitamini36,4 mg
E vitamini0,87 mg
K vitamini7,8 µg
Potasyum194 mg
Kalsiyum39 mg
Fosfor38 mg
Magnezyum18 mg
Demir1,85 mg

Karbonhidrat farkla hesaplanmış değerdir [10]. Dut meyvesinde ana şeker glukoz, ana organik asit malik asittir; siyah ve mor dut meyvelerinde yüksek miktarda antosiyanin bulunduğu belirlenmiştir [5].

Hasat ve depolama

Hasat: Beyaz ve mor dutlar ağacın altına temiz ve kuru örtüler serilip dallar sallanarak hasat edilir; mevsim boyunca 3–5 günde bir olmak üzere birçok kez toplama yapılır. Hasatta dallara sopayla vurulmamalıdır. Karadutun meyveleri ileri olgunluğa kadar daldan kopmaya direnç gösterdiği için elle toplanmaları gerekir; meyveler kolayca ezilir ve kan kırmızısı suları el ve giysileri lekeler [3, 5]. Karadut hasadının güçlüğü fiyatının yüksek olmasının nedenlerinden biridir [2]. Verim çağındaki bir ağaçtan 100 kg'a kadar ürün alınabilir [3].

Saklama: Dut meyvesi çok yumuşak olduğu için soğukta bile saklama süresi kısadır ve taze tüketimi hasat dönemiyle sınırlıdır. Yıkanmamış meyveler kapalı bir kapta buzdolabında birkaç gün saklanabilir [5]. Karadutlar soğuk hava depolarında yaklaşık bir ay, derin dondurucularda ise uzun süre saklanabilir; bu durum işleme sanayisi için avantaj sağlar [1]. Dut uzak pazarlara taşınmaya uygun olmadığından genellikle yöresel pazarlarda satılır [5].

Kurutma: Bazı kurutmalık dut tipleri ağaç üzerinde kuruduktan sonra hasat edilir; Erzurum'un Oltu yöresi buna örnektir [1]. Adıyaman'ın Tut ilçesinde, meyvelerin olgunlaşmadan bir hafta önce ağaç diplerine "melefe" adı verilen bez örtüler serilir; örtüler üzerine dökülen dutlar ağaç gölgesinde, "buruşturma" adı verilen yöntemle 3–4 gün kurutulur ve kendine has yumuşaklık, %15–20 nem ve koyu sarı renk kazanır [4]. Fırında modern kurutmada kurutulmuş dutta nemin %12'nin altında olması istenir [4].

Bahçede yetiştirme

İklim
Daha çok sıcak ılıman ve bol güneşli bölgelerin bitkisidir; deniz seviyesinden 1600 m yüksekliğe kadar yetişir. En uygun büyüme sıcaklığı 24–28°C'dir [3].
Soğuk ve don
Bir yıllık sürgünleri ve tomurcukları –20°C'ye kadar dayanabilir. Geç yapraklandığı için ilkbahar geç donlarını çoğunlukla atlatır, ancak çok geç gelen donlardan diğer meyvelere göre daha şiddetli etkilenir [3].
Su ve nem
Yıllık 600–2500 mm yağış ve %65–80 hava nemi idealdir; kurağa diğer meyvelerden dayanıklı olsa da başarılı bir yetiştiricilik için sulanmalıdır [3].
Toprak
Seçici değildir; en iyi tınlı, kumlu-tınlı ve killi-tınlı topraklarda, pH 6,5–7'de yetişir. Taban suyuna hassastır [1, 3].
Kolaylık
Hastalık ve zararlılarla mücadele ile kültürel uygulamalar bakımından diğer meyvelere göre daha az masraflıdır [2].
Ayrıntılı yetiştirme rehberi

Çeşitler

Hastalık ve zararlılar

Dut ağaçlarında çok yaygın hastalık görülmez; ancak ağır ve ıslak topraklarda kök ve kök boğazı hastalıklarına dikkat edilmelidir. Dutta daha çok kabuklubitler ve unlubitler zarar yapar [1, 3]. Dut kabuklubiti ve Amerikan beyaz kelebeği için dut en önemli konukçular arasındadır [8].

Hastalık ve zararlılar rehberi

Benzer meyveler

Kaynakça

  1. Akçay, M. E. (t.y.). Dut yetiştiriciliği [Çiftçi broşürü]. Tarım ve Orman Bakanlığı, Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü.
  2. Aydın, E., Er, E. ve Aksu Uslu, N. (2017). Artvin ili dut yetiştiriciliği ve önemi. Bahçe, 46(Özel Sayı 1), 211–214.
  3. Dut yetiştiriciliği [Ders notu]. (t.y.).
  4. Dut yetiştiriciliği ders notları [Ders notu]. (t.y.).
  5. Erdem, S. ve Karadeniz, T. (2016). Türkiye'de dut (Morus spp.) yetiştiriciliği. Bahçe (Özel Sayı: VII. Ulusal Bahçe Bitkileri Kongresi Bildirileri, Cilt I), 758–761.
  6. Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2026). FAOSTAT: Crops and livestock products [Veri seti]. 30 Eylül 2026 tarihinde https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL adresinden erişildi.
  7. Gençer, H. V. (t.y.). Dut ağacı yetiştiriciliği [İpekböceği yetiştirme ders sunumu]. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi.
  8. Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü. (2008). Zirai mücadele teknik talimatları (Cilt IV). Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı.
  9. Türkiye İstatistik Kurumu. (2026). Bitkisel üretim istatistikleri [Veri seti]. 30 Eylül 2026 tarihinde erişildi.
  10. U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. (2019). Mulberries, raw (FDC ID 169913) [Veri seti]. FoodData Central. https://fdc.nal.usda.gov/food-details/169913/nutrients